စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အဆင့်ဆင့်

 

စိတ်ခံစားချက်တွေက ခန္ဓာကိုယ်ထဲက အရာဝတ္ထုတွေလို ထွက်ပေါ်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ၎င်းတို့ဟာ ရှုပ်ထွေးတဲ့ ဇီဝဗေဒ (Biology)၊ စိတ်ပညာ (Psychology) နဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ (Environmental) အကြောင်းရင်းတွေ ပေါင်းစပ်မှုကနေ ဖြစ်ပေါ်လာတာပါ။

​စိတ်ခံစားချက်တွေ ဘယ်လိုဖြစ်ပေါ်လာတယ်ဆိုတာကို ရှင်းပြထားတာကို အောက်မှာ ကြည့်ရှုနိုင်ပါတယ်။

​စိတ်ခံစားချက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အဆင့်ဆင့်ကိုဖေါ်ပြရရင်တော့ ​စိတ်ခံစားချက် ဖြစ်ပေါ်လာမှုဟာ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲတွေနဲ့ စတင်ပါတယ်။

​၁။ အစပျိုးသော အဖြစ်အပျက် (The Trigger)

​ပတ်ဝန်းကျင်က အရာတစ်ခုခု (မြင်ကွင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ ထိတွေ့မှု၊ အတွေး) က သင့်ရဲ့ အာရုံကြောစနစ်ကို လှုံ့ဆော်လိုက်ပါတယ်။

​ဥပမာ: လမ်းလျှောက်နေတုန်း ခွေးတစ်ကောင် ဟောင်လိုက်တာကို ကြားလိုက်ရခြင်းမျိုးလို ။

​၂။ ဦးနှောက်၏ ချက်ချင်း တုံ့ပြန်မှု (Brain's Instant Response)

​လှုံ့ဆော်မှုဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ စိတ်ခံစားချက်တွေကို ထိန်းချုပ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တဲ့ Limbic System ကို ရောက်ရှိသွားပါတယ်။

​အဓိကအားဖြင့် Amygdala (အာမီဂဒါလာ) က အခြေအနေကို ဘေးကင်းရဲ့လား/အန္တရာယ်ရှိရဲ့လား ဆိုပြီး အမြန်ဆုံး အကဲဖြတ်လိုက်ပါတယ်။

​ဤအဆင့်မှာ ဓာတုပစ္စည်းများ(Neurotransmitters) ထွက်ပေါ်လာပါတယ်။ 

ဥပမာ- Dopamine (ဒိုပါမင်း), Serotonin (ဆယ်ရိုတိုနင်), ဒါမှမဟုတ် Adrenaline (အဒရီနယ်လင်) စတာတွေဟာ သက်ဆိုင်ရာ စိတ်ခံစားချက်ကို စတင် ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။

​ဥပမာ: ခွေးဟောင်တာကြားတော့ Amygdala က အန္တရာယ်ရှိတယ်လို့ အကဲဖြတ်ပြီး Adrenaline ကို ထုတ်လွှတ်ပါတယ်။

​၃။ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု (Physiological Reaction)

​ဓာတုပစ္စည်းများရဲ့ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်မှာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်ပါတယ်။

​နှလုံးခုန်နှုန်း မြန်လာခြင်း

​အသက်ရှူနှုန်း မြန်လာခြင်း

​ကြွက်သားတွေ တင်းမာလာခြင်း

​ချွေးထွက်ခြင်း

​ဥပမာ: Adrenaline ကြောင့် နှလုံးခုန်မြန်ပြီး ကြွက်သားတွေ တင်းမာကာ ပြေးဖို့ (သို့) ရင်ဆိုင်ဖို့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြင်ဆင်လိုက်ပါတယ်။

​၄။ စိတ်ခံစားချက်ကို ခံစားသိရှိခြင်း (Feeling the Emotion)

​ဒီပြောင်းလဲမှုတွေ အားလုံးကို ဦးနှောက်က ပြန်လည်မှတ်သားလိုက်တဲ့အခါမှ လူတစ်ဦးက "ငါ ကြောက်နေပြီ" လို့ စိတ်ခံစားချက်ကို သိရှိခံစားလိုက်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

​

စိတ်ဆိုတာ အရာဝတ္ထု မဟုတ်ခြင်း၏ အဓိပ္ပာယ်ကိုရှင်းပြရရင်တော့ ​စိတ်ခံစားချက်တွေဟာ အိတ်ထဲကနေ ထုတ်ယူလို့ရတဲ့ အရာဝတ္ထုတွေ (ဥပမာ- ကျောက်ခဲ၊ အရည်) လိုမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ ၎င်းတို့ဟာ...

​အာရုံကြောလှိုင်းများ (Neural Impulses)

​ဟော်မုန်းများနှင့် ဓာတုပစ္စည်းများ (Hormones and Neurotransmitters) ​အတွေးအခေါ်များ (Thoughts and Interpretations)​...တို့ရဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ လျှပ်စစ်-ဓာတု ပေါင်းစပ်လှုပ်ရှားမှုတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "အတွင်းစိတ်အခြေအနေ" လို့ ခေါ်တာပါ။

စိတ်ခံစားချက်တွေက နဂိုကတည်းက အဆင်သင့်ရှိနေတဲ့ အရာဝတ္ထုတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ ၎င်းတို့ဟာ ဦးနှောက်က လတ်တလော အခြေအနေ (ပတ်ဝန်းကျင်က လှုံ့ဆော်မှု) ကို တုံ့ပြန်လိုက်တဲ့အခါမှ ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ ဖြစ်စဉ် တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။

​ဦးနှောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် စိတ်ခံစားချက် ပေါ်ပေါက်ပုံမှာ ​စိတ်ခံစားချက် ပေါ်ပေါက်ဖို့အတွက် အဓိက အကျဆုံး အချက်နှစ်ချက်ရှိပါတယ်။

​၁။ အခြေအနေကို အကဲဖြတ်ခြင်း (Appraisal)

​ဒါဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ အဓိက ဆုံးဖြတ်ချက် ပါပဲ။

​ပတ်ဝန်းကျင်က အချက်အလက်တွေ ဦးနှောက်ကို ရောက်လာတဲ့အခါ ဦးနှောက်က "ဒါက ငါ့ကို ဘယ်လိုသက်ရောက်မှု ရှိနိုင်သလဲ" လို့ အကဲဖြတ်ပါတယ်။ ​

အန္တရာယ်ရှိတယ် rightarrow ကြောက်ရွံ့ခြင်း (Fear) ဖြစ်ပေါ်ဖို့ ညွှန်ကြားချက် ပေးတယ်။

​အကျိုးရှိတယ်/လိုချင်တဲ့အရာကို ရတယ် \rightarrow ပျော်ရွှင်ခြင်း (Joy) ဖြစ်ပေါ်ဖို့ ညွှန်ကြားချက် ပေးတယ်။

​၂။ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အမိန့်ပေးမှု (Biological Command)

​ဦးနှောက်က ဆုံးဖြတ်ချက်ချပြီးတာနဲ့ ၎င်းရဲ့ အမိန့်ကို လိုက်နာတဲ့အနေနဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေ (Neurotransmitters/Hormones) ကို အာရုံကြောစနစ်ထဲ လွှတ်ထုတ်ပါတယ်။

​ဒါကြောင့်၊ စိတ်ခံစားချက်ဆိုတာ လှုံ့ဆော်မှု (Stimulus) ကို ဦးနှောက်က အကဲဖြတ်ပြီး (Appraisal) ထုတ်လွှတ်လိုက်တဲ့ ဓာတု/ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု (Chemical/Biological Reaction) ရဲ့ ရလဒ်လို့ မှတ်ယူနိုင်ပါတယ်။

စိတ်ခံစားချက်နဲ့ အတွေးအခေါ် (Cognition) ဟာ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးနေပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အတွေးပုံစံ (ကျွန်တော်တို့ အခြေအနေတစ်ခုကို ဘယ်လိုမြင်လဲ) က စိတ်ခံစားချက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းရဲ့ အရေးကြီးဆုံး အစိတ်အပိုင်းတွေထဲက တစ်ခုပါပဲ။

​အတွေးနှင့် စိတ်ခံစားချက် ဆက်စပ်ပုံကိုကြည့်မယ်ဆိုရင် ​စိတ်ပညာမှာ ဒီဖြစ်စဉ်ကို "အသိဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကဲဖြတ်မှု" (Cognitive Appraisal Theory) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

​၁။ အခြေအနေကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း (Interpretation)

​အဖြစ်အပျက် (Event) တစ်ခုတည်းက လူတိုင်းကို စိတ်ခံစားချက် တစ်မျိုးတည်း မဖြစ်စေပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အဲဒီအဖြစ်အပျက်ကို ဘယ်လို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်လိုက်လဲ ဆိုတဲ့အပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။

​အပြုသဘောဆောင်တဲ့ အတွေးနဲ့ အနုတ်သဘောဆောင်တဲ့ အတွေးတွေဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ ဓာတုဗေဒ ပုံစံကို တိုက်ရိုက် လွှမ်းမိုးနိုင်ပါတယ်။

​အနုတ်လက္ခဏာ အတွေးများ (Negative Thoughts): "ငါ ရှုံးတော့မယ်" လိုမျိုး အတွေးတွေက ဦးနှောက်ကို စိုးရိမ်ပူပန်မှု ဟော်မုန်း (Cortisol) ပိုထုတ်စေပြီး စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) နဲ့ ကြောက်ရွံ့မှု (Fear) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။

​အပြုသဘော အတွေးများ (Positive Thoughts): "ငါ လုပ်နိုင်တယ်" လိုမျိုး ယုံကြည်မှုရှိတဲ့ အတွေးတွေက ပျော်ရွှင်မှုနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်း (Dopamine) ကို ထုတ်လွှတ်ရာမှာ အထောက်အကူပြုနိုင်ပါတယ်။

​

လက်တွေ့ အသုံးချမှု - စိတ်ခံစားချက်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်းမှာ ​ဒီဆက်နွယ်မှုကို သိရှိခြင်းက စိတ်ကျန်းမာရေး နည်းလမ်းများစွာရဲ့ အခြေခံပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

​သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အပြုအမူကုထုံး (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) လို ကုထုံးမျိုးမှာဆိုရင် မလိုအပ်ဘဲ အနုတ်သဘောဆောင်နေတဲ့ အတွေးပုံစံတွေကို (ဥပမာ- "အားလုံးက ငါ့ကို မုန်းနေကြတယ်") ရှာဖွေပြီး ပိုမိုလက်တွေ့ကျတဲ့ အတွေးတွေနဲ့ အစားထိုးခြင်းအားဖြင့် စိတ်ခံစားချက်ကို ပြောင်းလဲ ဖို့ ကြိုးစားပါတယ်။

​ဒါကြောင့် စိတ်ခံစားချက်တွေကို ပြောင်းလဲချင်ရင် အရင်ဆုံး ပြောင်းလဲရမှာက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အတွေးပုံစံ ဖြစ်ပါတယ်။

စိတ် ဖြစ်ပေါ်မှု အဆင့်ဆင့် (Path to Cognition)

ကို ဒဿနရှုထောင့်ကနေ အသေးစိတ် ရှင်းပြပေးပါမယ်။

​၁။ အပြင်က ရုပ်ဝတ္ထု + အတွင်းက အာရုံခံကိရိယာ

​အပြင်က ရုပ်ဝတ္ထု (အာရုံ): အာရုံပြုရာ အရာဝတ္ထု (Object) (ဥပမာ- ရုပ်၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိ၊ ဓမ္မာ - အတွေးအာရုံ) ​ခန္ဓာကိုယ်က အာရုံခံကိရိယာ (ဒွါရ): အာရုံခံနိုင်သော အင်္ဂါ (Sense Organ) (ဥပမာ- မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ မနော/စိတ်)

​၂။ အာရုံ ဆုံမိခြင်း (ဖဿ - Phassa / Contact)

​"အာရုံနဲ့တိုက်ရိုက်စုံလိုက်ရမယ်" ဆိုတဲ့အချက်ဟာ အမှန်ဆုံးပါပဲ။ မျက်စိနဲ့ ရုပ် (အလင်းလှိုင်း) တွေ့ဆုံတဲ့အခါ မျက်သိ (Vision) ဖြစ်ပေါ်ဖို့ စတင်ပါတယ်။

​ရုပ် (Object)၊ ဒွါရ (Sense Organ) နဲ့ ဝိညာဉ် (Consciousness) တို့ သုံးခု ပေါင်းဆုံမှသာ ဖဿ (Contact) ဖြစ်ပေါ်ပါတယ်။

​၃။ ဘာမှန်းမသိသေးတဲ့ အမြင်/ ခံစားမှု (ဝေဒနာ - Vedana / Sensation)

​"ဘာမှန်းမသိသေးတဲ့အတွက် ဘာလဲဆိုတဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသလို ခံစားမှုလေး ဖြစ်လာမယ်" ဆိုတဲ့အဆင့်ကို ဗုဒ္ဓဒဿနမှာ ဝေဒနာ (Vedana) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

​ဒါဟာ လောလောဆယ်မှာ ဘာမှန်းမသိသေးဘဲ သာယာတာလား (Pleasant)၊ မသာယာတာလား (Unpleasant)၊ ဒါမှမဟုတ် ကြားနေလား (Neutral) ဆိုတာကို ခံစားသိရှိရုံ သက်သက် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ စိတ်ခံစားချက် (Emotion) မဟုတ်သေးဘဲ အခြေခံ အာရုံခံစားမှု (Feeling Tone) သာ ဖြစ်ပါတယ်။

​၄။ ခွဲခြားသိမြင် မှတ်သားခြင်း (သညာ - Sanna / Perception)

​"ဘာဆိုတာ ခွဲခြားသိမြင်မှတ်သားတဲ့အရာ ဖြစ်လာမယ်" ဆိုတဲ့အဆင့်က သညာ (Perception) ဖြစ်ပါတယ်။

​ဝေဒနာ ဖြစ်ပြီးမှ သညာက ပေါ်ပေါက်လာပြီး အာရုံကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း (Recognizing) နဲ့ အမည်တပ်မှတ်သားခြင်း (Naming) ကို လုပ်ဆောင်ပါတယ်။

​ဥပမာ: မျက်စိနဲ့ မြင်လိုက်ရတဲ့ အရာကို "ဒါဟာ အနီရောင် ရှိတဲ့ ပန်း တစ်ပွင့်ပဲ" လို့ ခွဲခြားသိမြင်လိုက်တာပါ။

​၅။ လှုပ်ဆော်မှု / လုံးဝပြီးပြည့်စုံတဲ့ သိစိတ် (သင်္ခါရ - Sankhara / Volition & စိတ် - Vinnana / Consciousness)

​"လှုပ်ဆော်မှုဖြစ်လာပြီး လုံးဝပြီးပြည့်စုံတဲ့ သိစိတ်ဆိုတာ ဖြစ်လာတယ်" ဆိုတဲ့ အဆင့်ဟာ ပိုပြီး ကျယ်ပြန့်လာပါတယ်။

​သင်္ခါရ (Sankhara): ဒါဟာ အသိဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု (Mental Formulation) သို့မဟုတ် စေတနာ/လှုံ့ဆော်မှု (Volition) ကို ရည်ညွှန်းပါတယ်။ "ဒီပန်းက လှတယ်၊ ငါ ကြိုက်တယ်၊ ငါ ဆွတ်ချင်တယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ခံစားချက်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ စေတနာ တွေ ပေါ်ပေါက်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

​ဒီ စေတနာ ရဲ့ နောက်ဆက်တွဲအနေနဲ့ စိတ်ခံစားချက် (Emotion) (ဥပမာ- ဝမ်းသာမှု၊ တပ်မက်မှု) နဲ့ အပြုအမူ (Action) တွေ ဖြစ်လာပါတယ်။

​လုံးဝပြီးပြည့်စုံတဲ့ သိစိတ် (ဝိညာဉ်/စိတ်): ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို သိရှိနေတဲ့ အသိ (Awareness) ကို ရည်ညွှန်းပါတယ်။

စိတ်ခံစားချက် ဖြစ်စဉ် ( သင်္ခါရ အဆင့်) က ဦးနှောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ ဓာတုဗေဒ ထုတ်လွှတ်မှု နှစ်ခုလုံး တစ်ပြိုင်နက် ဆက်စပ်နေပါတယ်။

​၁။ ဦးနှောက်၏ အကဲဖြတ်ခြင်း (Cognitive Appraisal)

​အဆင့် ၃ (သညာ) မှာ "ဒါ မြွေပဲ" လို့ မှတ်သားပြီးတာနဲ့ ဦးနှောက် (Amygdala/Limbic System) က ချက်ချင်း အကဲဖြတ်ပါတယ်။

​ဆုံးဖြတ်ချက်: "မြွေက အန္တရာယ်ရှိတယ်" လို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်ပါတယ်။ ဒါဟာ အဆင့် ၄ ရဲ့ သင်္ခါရ (တုံ့ပြန်လိုစိတ်) ကို ဖြစ်စေပါတယ်။

​၂။ ဓာတုပစ္စည်း ထုတ်လွှတ်ခြင်း

​ဦးနှောက်က အန္တရာယ်ရှိတယ်လို့ ဆုံးဖြတ်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် သို့မဟုတ် ချက်ချင်းနီးပါးမှာ ဇီဝဗေဒ အမိန့်ပေးမှု (Biological Command) စတင်ပါတော့တယ်။

​ကြောက်စိတ်အတွက်: ဦးနှောက်က Adrenaline (အဒရီနယ်လင်) နဲ့ Cortisol (ကော်တီစော) လို ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ပို့လွှတ်ပြီး နှလုံးခုန်နှုန်း မြန်စေခြင်း၊ အသက်ရှူနှုန်း မြန်စေခြင်း စတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု တွေကို ဖြစ်စေပါတယ်။

​ပျော်ရွှင်စိတ်အတွက်: ဦးနှောက်က Dopamine (ဒိုပါမင်း) နဲ့ Serotonin (ဆယ်ရိုတိုနင်) လို ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ထုတ်လွှတ်ပါတယ်။

​ကြောက်စိတ်၊ ပျော်ရွှင်စိတ် စတဲ့ စိတ်ခံစားချက်တွေဟာ အဆင့် ၄ (သင်္ခါရ) မှာ အတွေးနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် တို့ကြောင့် စတင် ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ ဒီစိတ်ခံစားချက်တွေ ခိုင်မာလာအောင်၊ ခန္ဓာကိုယ်က ခံစားလာရအောင် ဦးနှောက်က လိုအပ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို တစ်ပြိုင်နက် ထုတ်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

 သင်္ခါရအဆင့် နှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက် (Cognitive Reappraisal)

သင်္ခါရ​အဆင့်မှာ ဖြစ်ပေါ်တာကို ခေတ်သစ်စိတ်ပညာမှာ "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အကဲဖြတ်ခြင်း" (Cognitive Appraisal) သို့မဟုတ် စိတ်ခံစားချက်ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ နည်းလမ်းဖြစ်တဲ့ "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပြန်လည်အကဲဖြတ်ခြင်း" (Cognitive Reappraisal) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

​၁။ အဆင့် ၃ မှ အချက်အလက် (Perception)

​အာရုံ: ဥပမာ - လက်ထဲမှာ လှုပ်ရှားနေတဲ့ အရာတစ်ခုကို မြင်လိုက်ရတယ်။ ​သညာ (အဆင့် ၃): "ဒါဟာ မြွေနဲ့တူတဲ့ ကြိုးတစ်ချောင်းပဲ" လို့ မှတ်သားမိတယ်။

​၂။ အဆင့် ၄ သင်္ခါရတွင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (Volition/Appraisal)

​ဒီအဆင့်မှာ ဦးနှောက်ရဲ့ ပိုမိုမြင့်မားတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ (ဥပမာ- Prefrontal Cortex) က ချက်ချင်းတုံ့ပြန်တဲ့ Limbic System (ကြောက်စိတ်ကို ချက်ချင်းဖြစ်စေတဲ့) ရဲ့ တုံ့ပြန်မှုကို ပြန်လည်စစ်ဆေးပါတယ်။

​အစောပိုင်း တုံ့ပြန်မှု (Amygdala): မြွေနဲ့တူလို့ "ကြောက်စိတ် (Fear)" ကို ချက်ချင်း စတင် ထုတ်လွှတ်ဖို့ ပြင်ဆင်တယ်။ ​သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက် (Cortex)က "နေဦး! ဒါဟာ တကယ်တမ်းကျတော့ မြွေမဟုတ်ဘူး။ ရေပိုက်အမည်းတစ်ချောင်း သာ ဖြစ်တယ်။ ဘေးအန္တရာယ် မရှိဘူး။" လို့ ပြန်လည် အကဲဖြတ် (Reappraise) လိုက်ပါတယ်။ ​ရလဒ် (သင်္ခါရ)အရ ကြောက်စိတ်ကို ဆက်လက် ဖြစ်ပေါ်စေမည့်အစား "ဘေးကင်းခြင်း" ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ ဓာတုပစ္စည်း (Adrenaline) ထုတ်လွှတ်မှုကို ရပ်တန့်စေနိုင်ပါတယ်။

​ဆိုလိုသည်မှာ- စိတ်ခံစားချက် ဖြစ်ပေါ်လာအောင် တွန်းပို့တဲ့ "စေတနာ" (လှုပ်ဆော်လိုစိတ်) ကို ပြောင်းလဲပစ်လိုက်ခြင်းဖြင့် စိတ်ခံစားချက် ရလဒ် ကို ပြောင်းလဲလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

​ဒါကြောင့် အဆင့် ၄ ဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ အဓိကဗဟိုချက် ဖြစ်ပါတယ်။

 ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်း

​စိတ်ခံစားချက်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟာ "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပြန်လည်အကဲဖြတ်ခြင်း" (Cognitive Reappraisal / သင်္ခါရအဆင့်) ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။

​အပြင်ပန်း အဖြစ်အပျက်များ (The Event) ကို ကျွန်ုပ်တို့က ထိန်းချုပ်နိုင်ချင်မှ ထိန်းချုပ်နိုင်ပါလိမ့်မယ်။ ​ဒါပေမဲ့ အဲဒီအဖြစ်အပျက်ကို ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က ဘယ်လို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမလဲ ဆိုတာကိုတော့ ကိုယ်တိုင်က ရွေးချယ်နိုင်ပါတယ်။

​ကိုယ်တိုင် ဖန်တီး ထိန်းချုပ်နိုင်သည့် နည်းလမ်းတွေကို စိတ်ပညာမှာ စိတ်ခံစားချက် ထိန်းချုပ်မှု (Emotion Regulation) လို့ ခေါ်ပြီး၊ အောက်ပါနည်းလမ်းတွေနဲ့ လုပ်ဆောင်လေ့ရှိပါတယ်။

​၁။ အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဖွင့်ခြင်း (Reappraisal): အခြေအနေကို အနုတ်သဘောကနေ အပြုသဘောဘက်သို့ ရှုထောင့်ပြောင်းပြီး ပြန်လည်ကြည့်ရှုခြင်း။

​ဥပမာ: အလုပ်ကိစ္စ ပျက်စီးသွားတာကို "ငါရှုံးပြီ" လို့ တွေးမယ့်အစား "ဒါက နောက်တစ်ကြိမ်အတွက် ပိုကောင်းတဲ့ သင်ခန်းစာတစ်ခုပဲ" လို့ ပြန်လည် ဆုံးဖြတ်ခြင်း။ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းအစား မျှော်လင့်ချက် ကို ဖန်တီးပေးပါတယ်။

​၂။ အာရုံစူးစိုက်မှု ပြောင်းလဲခြင်း (Attention Shifting): မလိုချင်တဲ့ စိတ်ခံစားချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ အရာ (သို့) အတွေးကနေ အာရုံကို လုံးဝပြောင်းလဲပစ်လိုက်ခြင်း။

​၃။ အပြုအမူ ပြောင်းလဲခြင်း (Behavioral Change): စိတ်ခံစားချက်ကို ပြောင်းလဲဖို့အတွက် ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အပြုအမူကို ပြောင်းလဲခြင်း။ (ဥပမာ- စိတ်တိုနေရင် ပြုံးလိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ပြင်းပြင်း ရှူသွင်း ရှူထုတ် လုပ်ခြင်းဖြင့် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှု ကို ငြိမ်သက်အောင် လုပ်ခြင်း) ​ဒါကြောင့်၊ စိတ်ခံစားချက်တွေဟာ အပြင်ဘက်က လာတဲ့ အရာမဟုတ်ဘဲ၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ အတွင်းစိတ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုရဲ့ ရလဒ် ဖြစ်တဲ့အတွက် ကိုယ်တိုင်က ဖန်တီးထိန်းချုပ်နိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

စိတ်ခံစားချက်တွေကို ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေ (Neurotransmitters နဲ့ Hormones) ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အမြဲတမ်း ပျက်စီးသွားပြီး ပြန်လည်စုပ်ယူ သို့မဟုတ် ဖယ်ရှား ခြင်းဖြင့် စိတ်ခံစားမှုတွေကို ထိန်းချုပ်ကြပါတယ်။

​အဓိက အချက်တွေနဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို ရှင်းပြပေးပါမယ်။

​စိတ်ခံစားချက် ဓာတုပစ္စည်းများ၏ သက်တမ်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲပုံကိုပြောရရင် -

​၁။ ဓာတုပစ္စည်း အမျိုးအစား နှစ်မျိုးရှိပါတယ် ။

​စိတ်ခံစားချက်ကို ထုတ်ပေးတဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို အဓိကအားဖြင့် နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်ပါတယ်။

က။ အာရုံကြောပို့လွှတ်ပစ္စည်း- (Neurotransmitters) Dopamine, Serotonin, Adrenaline (Epinephrine) ဦးနှောက်နဲ့ အာရုံကြောဆဲလ် (Synapse) တွေကြား။ ပျက်ဆီးခြင်းမှာ အလွန်မြန်သည် (စက္ကန့်ပိုင်းမှ မိနစ်ပိုင်း)။

ခ။ ဟော်မုန်းများ (Hormones) Cortisol, Adrenaline သွေးကြောစနစ်မှတဆင့် ခန္ဓာကိုယ်အနှံ့။ နှေးသည် ။ ပျက်ဆီးမှုမှာ (မိနစ်ပိုင်းမှ နာရီပိုင်းအထိ)။

၂။ ပျက်စီးခြင်းနှင့် ဖယ်ရှားခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်မှာ ​ဓာတုပစ္စည်းတစ်ခု စိတ်ခံစားချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေဖို့ သူ့ရဲ့ သတင်းပို့လုပ်ငန်း ပြီးသွားတာနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ချက်ချင်း စီမံခန့်ခွဲခြင်း ကို လုပ်ဆောင်ပါတယ်။

​(က) Neurotransmitters (Dopamine, Serotonin စသဖြင့်)​ ဒီပစ္စည်းတွေဟာ Synapse (အာရုံကြောဆဲလ် အဆက်နေရာ) တွေကို ဖြတ်ပြီး သတင်းပို့လုပ်ငန်း ပြီးတာနဲ့ အောက်ပါနည်းလမ်း သုံးခုထဲက တစ်ခုနဲ့ ဖယ်ရှားခံရပါတယ်။

​ပြန်လည် စုပ်ယူခြင်း (Reuptake): ပို့လွှတ်လိုက်တဲ့ အာရုံကြောဆဲလ်က ပိုလျှံနေတဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ချက်ချင်း ပြန်လည်စုပ်ယူပြီး နောက်တစ်ကြိမ် အသုံးပြုဖို့ သိုလှောင်လိုက်ပါတယ်။ (ဒါက အဖြစ်အများဆုံးပါ)

​အင်ဇိုင်းနဲ့ ဖျက်ဆီးခြင်း (Enzymatic Degradation): သီးခြား အင်ဇိုင်း (Enzyme) တွေက ဓာတုပစ္စည်းကို ဖြိုခွဲပြီး သတင်းပို့နိုင်စွမ်း မရှိတော့အောင် ဖျက်ဆီးပစ်ပါတယ်။

​ပျံ့နှံ့ထွက်သွားခြင်း (Diffusion): အာရုံကြောဆဲလ် အဆက်နေရာကနေ အခြားနေရာတွေကို ပျံ့နှံ့ထွက်သွားခြင်း။

​ထိန်းချုပ်မှု: ဦးနှောက်ရဲ့ လှုပ်ဆော်မှု (ဥပမာ- သင်္ခါရ) ဟာ ဒီပြန်လည်စုပ်ယူမှုနဲ့ ဖျက်ဆီးမှု လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ချက်ချင်း ပိုမြန်အောင် သို့မဟုတ် နှေးအောင် လှုပ်ဆော်ပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ကြောက်စရာ မဟုတ်ဘူး" လို့ သိမြင်လိုက်တာနဲ့ စိုးရိမ်မှုကို ပို့လွှတ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေ ပြန်လည်စုပ်ယူခံရခြင်းကို ပိုမြန်စေပါတယ်။

​(ခ) Hormones (Adrenaline/Cortisol)

​လုပ်ငန်းပြီးဆုံးခြင်း: ကြောက်စိတ် (သို့) စိတ်ဖိစီးမှုကြောင့် ထွက်လာတဲ့ Adrenaline နဲ့ Cortisol ဟော်မုန်းတွေဟာ သွေးထဲမှာ လှည့်ပတ်နေတာဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ရဲ့ သတင်းပို့ လုပ်ငန်းပြီးဆုံးတဲ့အခါ...

​အသည်းနဲ့ ကျောက်ကပ်မှာ ဖြိုခွဲခြင်းခံရပါတယ်။ ဤဟော်မုန်းများကို အသည်း (Liver) နဲ့ ကျောက်ကပ် (Kidneys) တို့က ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ် (Metabolism) အရ ဖြိုခွဲပြီး၊ နောက်ဆုံးမှာ ဆီး (Urine) မှတဆင့် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပကို စွန့်ထုတ်လိုက်ပါတယ်။

​သူတို့ဟာ Neurotransmitters လို ချက်ချင်းမပျက်စီးဘဲ သွေးထဲမှာ နာရီအတန်ကြာ ကျန်ရှိနေနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပြင်းထန်တဲ့ ကြောက်ရွံ့မှု တစ်ခုဖြစ်ပြီးရင် နှလုံးခုန်မြန်တာ၊ မောတာ စတဲ့ ခံစားချက်တွေက ချက်ချင်း ပျောက်မသွားဘဲ ခဏတာ ကျန်နေရစ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

​၃။ ဦးနှောက်ရဲ့ ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းအရ ဦးနှောက်ရဲ့ လှုပ်ဆော်မှုဟာ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ချက်ချင်း ဖျက်ဆီးနိုင်ခြင်း/ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်း ရှိပါတယ်၊ အထူးသဖြင့် Neurotransmitters တွေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

​သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပြန်လည်အကဲဖြတ်ခြင်း (Cognitive Reappraisal / သင်္ခါရ): ဒီအဆင့်မှာ ကျွန်ုပ်တို့က အတွေးနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်တာဟာ ဦးနှောက်ကို 'အန္တရာယ် မရှိတော့ဘူး' ဆိုတဲ့ အချက်ပြမှုကို ပေးပါတယ်။ အဲ့ဒီအခါ ဦးနှောက်က စိုးရိမ်စိတ်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေရဲ့ ပြန်လည်စုပ်ယူမှုနှုန်းကို မြှင့်တင် ဖို့ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ကို ဖြိုခွဲမယ့် အင်ဇိုင်းတွေကို ပိုထုတ် ဖို့ အမိန့်ပေးလိုက်ပါတယ်။

​ဒါကြောင့် အတွေးကို ထိန်းချုပ်လိုက်ခြင်းဖြင့် စိတ်ခံစားမှုရဲ့ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အခြေခံကိုပါ ပြောင်းလဲပစ်နိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

​ကြောက်စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ ဓာတုပစ္စည်း (Adrenaline) တွေဟာ တစ်မျိုးတည်းသော အဖြူထည် မဟုတ်ပေမယ့်၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်က ကြားခံနေတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှု (Neutral Arousal) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလှုံ့ဆော်မှုကနေ အပြည့်အဝ စိတ်ခံစားချက် (Emotion) ဖြစ်လာဖို့အတွက် ဦးနှောက်ရဲ့ သိမြင်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှု (သင်္ခါရ/စေတနာ) ကို မဖြစ်မနေ မှီခိုရတာဖြစ်ပါတယ်။

#htoohtoolay

ကမ္ဘာ့ဗဟုသုတများဖတ်ရန် apk

Download ဆွဲရန်

Facebook page အား ဤနေရာမှဝင်ကြည့်ရန်